و سيد ما امير مؤمنان ابو على منصور امام الحاكم بامر الله بفرمود تا رصد ستارگان تندرو و برخى از ستارگان كندرو ، تجديد شود . « 1 » در مقدمه ابن يونس آنچه از نظر جغرافيايى جالب توجه است تعيين محل 277 شهر است و اين تعداد با تعداد شهرهايى كه در جدولهاى جغرافيايى بتّانى آمده ، چندان اختلافى ندارد . « 2 » از تأليفات جغرافيايى ديگرى كه از جغرافياى يونان و اطلاعات جمع‌آورى شده دوران مأمون متأثر بوده است ، رسالهء چهارم از رسائل اخوان الصفا دربارهء جغرافياست . اين رساله كه در نيمهء دوم قرن چهارم تأليف شده است ، فقط از معلومات مقدماتى دربارهء جغرافياى رياضى و طبيعى بر مبناى مكتب يونانى سخن مىگويد ؛ چه هدف اصلى در تأليفات آن رسائل اين بوده است كه از طريق حكمت خواننده را به يگانگى خدا رهبرى كند . « 3 » در اواخر قرن چهارم مسلمة بن احمد مجريطى ( مادريدى ) ( م . 398 ق / 1007 م ) زيج محمد بن موسى خوارزمى را مختصر كرد و همين امر باعث شد كه بعدها در اندلس ، ابو القاسم اصبغ معروف به ابن السّمح ( م . 426 / 1035 ) بر اساس ترجمهء مسلمه از كتاب صورة الارض خوارزمى ، زيج بزرگى براساس روش سند هند تأليف كند . « 4 » از آثار ديگرى كه دلالت بر انتشار روش سند هند و اقدامات زمان مأمون در اندلس دارد آثار ابو اسحاق ابراهيم زرقالى ( م . 480 ) است . وى مؤلف زيج مشهور طليطله است . « 5 » زرقالى كه در محافل علمى اروپا به نام ارزهل « 6 » مشهور است ، به احتمال قوى در آغاز كار نقاش بوده . او ابزارهاى دقيق نجومى مىساخت و اسطرلاب تازه‌اى اختراع كرده بود . مولد وى قرطبه بود ، ولى تقريبا همهء عمر خود را در طليطله ، كه در آن روزگار مركز فرهنگى

--> ( 1 ) . Ge ? ographie D'Aboulfeda , 1 , Introduction ge ? ne ? ral a la ge ? ographie des orientaux ; p . XCIV - XCV . ( 2 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 124 . ( 3 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 96 . ( 4 ) . تاريخ نجوم اسلامى ؛ ص 219 . ( 5 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 99 . ( 6 ) . Arzaehel